De verhalen over de Tweede Wereldoorlog, wie kan ze straks nog vertellen? Welke ooggetuigen zijn er nog?

Mijn opa en oma waren begin twintig toen de oorlog begon, en bijna dertigers toen ons land werd bevrijd. Zij kunnen hun verhaal niet meer vertellen, mijn opa is al meer dan veertig jaar dood, mijn oma overleed zestien jaar geleden. Mijn ouders zijn beiden in de oorlog geboren, te klein om zich er iets van te herinneren. Mijn moeder leeft ook al niet meer en mijn vader is bijna te oud om de verhalen die hij nog weet door te geven. Maar wij, de derde generatie, hebben nog wel een stem. Omdat door mijn grootouders de oorlog ook in het leven van mijn ouders en in dat van mij kwam.

Op 4 mei wilde mijn oma altijd alleen zijn. In het halfduister zat ze voor de televisie, denkend aan die vijf oorlogsjaren die zij en mijn opa in Amsterdam hadden meegemaakt. Het was de enige dag in het jaar dat ze zich door haar verdriet, angst, rouw en pijn liet overspoelen. De enige dag dat ze van zichzelf mocht huilen om wat er was gebeurd. Daarna sloot ze de oorlog weer op, zoals ze dat zei, diep weggestopt. Maar ik zag elke dag haar verdriet, want een oorlog stop je niet zomaar weg, hoe graag je dat ook zou willen.

Mijn oma wilde het eigenlijk nooit over de oorlog hebben. Over de verschrikkingen die ze met mijn opa had gezien, de angst en honger die ze hadden gehad, en het verdriet over hun vrienden en buren die nooit meer waren teruggekomen. Mijn oma wilde ons niet lastig vallen met de oorlog, met haar oorlog. Omdat ze zo bang was geweest. Omdat de verhalen zo verschrikkelijk waren. Omdat dat wat ze had gezien zo gruwelijk was. Maar vooral omdat ze het niet kon.

Want hoe vertel je dat je staande werd gehouden en verplicht moest kijken naar de razzia op het Jonas Daniël Meijerplein waar meer dan 400 Joodse mannen bijeen werden gedreven en gearresteerd? Hoe vertel je dat je niet naar die mannen durfde te kijken, maar ook niet je ogen durfde dicht te doen? Hoe vertel je over het geschreeuw van de mannen, de angst in hun stem, de verslagenheid toen ze werden afgevoerd? En hoe vertel je dat degene die wegrenden zonder pardon werden neergeschoten. Mijn oma was toen 25 en heeft uren op dat plein moeten staan. Het enige wat ze daarover heeft gezegd was dat op die dag haar leven voorgoed veranderde.

En hoe vertel je dat je zo bang was dat je niet meer kon eten. Dat je elke ochtend wakker werd en niet wist of je het einde van de dag zou meemaken. Hoe vertel je dat je ondanks je angst toch een schuilplek op zolder aanbood aan iemand die dat op dat moment heel hard nodig had. Dat je bang was om verraden te worden en dat je niemand, zelf je beste vrienden, niet meer vertrouwde. ‘De oorlog verbroederde omdat we allemaal bang waren en honger hadden, maar het was ook ontzettend eenzaam omdat het ieder voor zich was’, zei mijn oma daarover.

Mijn opa en oma hebben de oorlog overleefd. Omdat mijn opa zich had aangemeld als vrijwilliger bij het ziekenhuis mocht hij in Amsterdam blijven. Vier jaar lang heeft hij zich zo onzichtbaar mogelijk gemaakt. Zo lang hij niet werd gezien, kon hij ook niet worden opgepakt. En dus zigzagde hij steeds via een andere route door de stad, hoofd gebogen, hoed diep over zijn oren getrokken. Onder zijn jas droeg hij een gestolen doktersjas zodat hij, mocht hij worden aangehouden, kon zeggen dat hij onderweg naar het ziekenhuis was. In zijn wijde broek smokkelde hij melk uit het ziekenhuis voor gezinnen in de buurt. Gezinnen waarvan hij wist dat ze onderduikers in huis hadden. Hij was altijd alleen, ging zelfs niet meer met mijn oma de straat op omdat hij niet wilde dat zij door hem kon worden opgepakt.

Mijn oma maakte op haar beurt het zolderkamertje dat bij hun driehoog achterhuis hoorde gereed voor een onderduiker, terwijl ze een etage lager haar twee kinderen zo stil mogelijk probeerde te houden. De man heeft weken tussen twee schotten verstopt gezeten voordat hij naar een ander onderduikadres ging. Er werd een radio over en weer gebracht, evenals eten en bonnen. In de kinderwagen nam mijn oma van alles mee, weggestopt onder de baby, mijn moeder die midden in de oorlog was geboren. En in wijde broek van mijn opa zat soms melk, en soms iets anders.

Elke dag probeerden mijn opa en oma om hun leven zo gewoon mogelijk te laten verlopen, terwijl de wereld om hen heen alles behalve gewoon was. De stad werd leger, stiller, onaangenamer, er waren verraders, soldaten, schoten en gevechten om voedsel, spullen, en uiteindelijk het leven. Mijn opa en oma waren geen Joden, geen verraders, geen bezetters, maar Amsterdammers die onder het oog van de Duisters en NSB’ers deden wat ze konden doen. Te weinig volgens mijn oma, die het idee had dat ze misschien wel meer had kunnen doen, of had moeten doen.

Heel soms, als ik er naar vroeg, vertelde mijn oma over die vijf jaar die zo allesbepalend voor haar leven zijn geweest. Die tot op de dag dat ze stierf voor demonen in haar hoofd zorgden. Ze vertelde hoe velen met gevaar voor eigen leven anderen hebben geholpen, hoe ze probeerden om anderen te redden, of de Duitsers tegen te werken. Dat er ook stil verzet was dat onopgemerkt bleef, en dat iedereen, ook de daders, met deze oorlog in hun leven achterbleef. ‘Niemand kwam er ongeschonden uit’, zei mijn oma. ‘De daders moeten ook leven met wat ze hebben gedaan.’

Op 4 mei herdacht mijn oma die 400 mannen die ze in de ogen had moeten kijken, de onderduikers op hun zolder, vrienden die nooit meer terugkwamen. Ze herdacht ook de vrouw die ze voor de oorlog was geweest en na de oorlog was verloren. En ze herdacht iedereen die voor de vrijheid had gevochten, op welke manier dan ook, en nooit meer vrij was geweest. Mijn oma is ook nooit meer vrij geweest. De oorlog heeft haar leven bepaald, en in zekere zin ook die van mijn moeder en mij. Haar verdriet werd ons verdriet. Mijn oma herdacht om nooit meer te vergeten. En nu zij er niet meer is, herdenk ik voor haar. En geef de weinige verhalen die zij over de oorlog vertelde door aan de volgende generatie, mijn kinderen. Zodat zij zich bewust zijn dat de vrijheid die ze hebben niet vanzelfsprekend is.

 



<<< Overzicht